Η μνήμη των Φαναριωτών

Κατ’ αρχάς θα ήθελα να αποσαφηνίσω ότι χρησιμοποιώ τον όρο “Φαναριώτης” για να υποδηλώσω μια κοινωνική και πολιτική ομάδα μέσα στο οθωμανικό πλαίσιο, αντί για αυτό της ελληνικής εθνικής ιστορίας. Κατανοώ ότι ο όρος αυτός μεταφέρει πολλές και σημαντικές συνδέσεις και συνειρμούς στο ελληνικό εθνικό φαντασιακό, και ότι αυτές οι συνδέσεις τονίζουν τον παράδοξο ρόλο των Φαναριωτών, ταυτόχρονα ως συνεργατών της οθωμανικής εξουσίας και αυτών που βοήθησαν να διαδοθούν οι ιδέες του Διαφωτισμού στους ορθόδοξους χριστιανούς των Βαλκανίων, στο δρόμο για την ελληνική επανάσταση. Μέσα σε αυτό το εθνικό φαντασιακό, η κατηγορία των “Φαναριωτών” περιορίζεται σε ελάχιστες (ο Halil Inalcik, πατέρας των οθωμανικών σπουδών, προσδιορίζει 11) ελίτ οικογένειες, ελληνορθόδοξες, ελληνόφωνες και με σημαίνουσα καταγωγή από τις βυζαντινές οικογένειες, οι οποίες ανήλθαν στην εξουσία κατά τον 17ο και 18ο αιώνα στην οθωμανική αυτοκρατορία.

Όλοι οι Έλληνες γνωρίζουν ότι το όνομα “Φαναριώτης” προέρχεται από τη σύνδεση με το Φανάρι, τη συνοικία της Κωνσταντινούπολης όπου βρίσκεται το Ορθόδοξο Πατριαρχείο από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Τα σπιτικά που έφτιαχναν στο Φανάρι συνδέονταν με το γειτονικό Ορθόδοξο Πατριαρχείο, αλλά και με θεσμούς και πολλές επαρχίες πέρα από την Κωνσταντινούπολη. Ο Νικολάε Γιόργκα, επίσης, έχει γράψει εκτενώς για αυτές τις οικογένειες και τον έλεγχο που ασκούσαν στην εκκλησία και, κατ’ επέκταση, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες της Μολδαβίας και Βλαχίας, όπου οι εκκλησιαστικές κτήσεις του Ορθόδοξου Πατριαρχείου ήταν εκτενείς.

Σε αυτό τον κύκλο οικογενειών, ξεκινώντας με τον Παναγιώτη Νικούσιο και τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, είχαν αποδοθεί στις αρχές του 18ου αιώνα τα τέσσερα υψηλά αξιώματα του Πρίγκηπα της Μολδαβίας και Βλαχίας, του Μέγα Δραγουμάνου (της οθωμανικής αυλής) και του Δραγουμάνου του στόλου. Ονόματα όπως Μαυροκορδάτος, Υψηλάντης, Χαντζερής, Αργυρόπουλος, Καλλιμάχης Και Καρατζάς είναι πολύ γνωστά στους Έλληνες σήμερα, και πραγματικά ήταν σημαντικοί πρωτοπόροι στο φαινόμενο των Φαναριωτών που πραγματεύομαι στο βιβλίο Βιογραφία μιας αυτοκρατορίας – Κυβερνώντας Οθωμανούς σε μια εποχή επαναστάσεων. Κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, οι πρώτες οικογένειες Φαναριωτών, συχνά με καταγωγή από τη Χίο και με εμπορική δραστηριότητα, έστελναν τους γιους τους να σπουδάσουν ιατρική σε ιταλικές πόλεις όπως η Πάντοβα και η Βενετία. Όταν αυτοί επέστρεφαν, είχαν αποκτήσει γνώσεις, όχι μόνο για την ιατρική αλλά και για τις Ευρωπαϊκές γλώσσες, κάτι που ήταν πολύτιμο στον Οθωμανό Μεγάλο Βεζίρη, όπως αυτών της δυναστείας Köprülü στο τέλος του 17ου αιώνα.

Κάποιοι από αυτούς τους πρώτους Φαναριώτες, ειδικά αυτοί από την οικογένεια Μαυροκορδάτου, είχαν μεγάλη συνεισφορά στο ελληνικό πνεύμα και τον πολιτισμό, αντλώντας από την πλούσια παράδοση της αρχαίας ελληνικής και λατινικής λογοτεχνίας και φιλοσοφίας, με ενδιαφέρον για τα σύγχρονα πνευματικά κινήματα της Ευρώπης του 18ου αιώνα. Ωστόσο, όταν επικεντρωνόμαστε μόνο σε αυτές τις εκφάνσεις της ιστορίας των Φαναριωτών, χάνουμε το κεντρικό θέμα. Η κύρια απασχόληση τους ήταν η δουλειά που έκαναν για την Οθωμανική αυτοκρατορία. Ήταν αξιωματούχοι, ακόμα και αν είχαν πολύ επιφανή και υψηλό χαρακτήρα, αλλά παρόλα αυτά αξιωματούχοι του Οθωμανού Σουλτάνου, εξυπηρετώντας αυτόν και τα συμφέροντα του και προωθώντας τα δικά τους συμφέροντα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.

Αυτό που υποστηρίζω και αυτό που βρήκα μέσα από την έρευνα μου, ξεφεύγει λοιπόν από την παραδοσιακή και περιορισμένη αντίληψη για τους Φαναριώτες, η οποία επικεντρώνεται στο ρόλο τους στον ελληνικό διαφωτισμό και την εθνική ιστορία της Ελλάδας. Στο βιβλίο μου παρουσιάζω πως οι Φαναριώτες μεταμορφώνονταν σε ένα μεγαλύτερο και πιο σημαντικό πολιτικό φαινόμενο, όπως και άλλες κοινωνικές και πολιτικές ομάδες γύρω τους, μέσα στο τοπίο της οθωμανικής διακυβέρνησης το 18ο αιώνα, όπως για παράδειγμα οι αγιάν (μουσουλμάνοι περιφερειακοί αξιωματούχοι) και οι γενίτσαροι (το αυτοκρατορικό πεζικό που εξελίχθηκε στον ιστό κράτους και κοινωνίας μέχρι το 18ο αιώνα). Η οθωμανική διακυβέρνηση ήταν ιδιαίτερα αποκεντρωμένη το 18ο αιώνα – η στρατιωτική και επαρχιακή διοίκηση ήταν ουσιαστικά ανατεθειμένη σε τοπικούς και περιφερειακούς παράγοντες, μιας και η κεντρική εξουσία δεν είχε ούτε τα έσοδα ούτε τη δυνατότητα να ελέγξει την αυτοκρατορία από την Κωνσταντινούπολη.

Οι Φαναριώτες, όπως και εκείνες οι άλλες ομάδες μουσουλμάνων υψηλών προσώπων και περιφερειακών παραγόντων (όπως ο διαβόητος Αλή Πασάς των Ιωαννίνων), εκμεταλλεύτηκαν αυτή τη συνθήκη και επέκτειναν τη δύναμη και την επιρροή τους στα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα των Χριστιανών και σε ακόμα μεγαλύτερες εκτάσεις κατά το τέλος του 18ου αιώνα. Ο αυξανόμενα σημαντικός ρόλος της Ρωσίας, ιδιαίτερα μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774, έδωσε ακόμα περισσότερη στρατηγική δύναμη σε αυτούς τους Φαναριώτες, καθώς μπορούσαν να επικοινωνούν και να μεσολαβούν μεταξύ της οθωμανικής και ρωσικής εξουσίας, αλλά και των αυστριακών χωρών στα ανατολικά και βόρεια.

Η διαδικασία που ιχνηλατώ στο βιβλίο, η εξάπλωση αυτών των δικτύων των Φαναριωτών, με τις επιφανείς οικογένειες στην κορυφή, προέκυψε στο τελευταίο τέταρτο του 18ου και στην αρχή του 19ου αιώνα, στην πραγματικότητα στην αυγή της ελληνικής επανάστασης. Τα δίκτυα που διαμόρφωσαν αυτές οι επιφανείς οικογένειες περιελάμβαναν την ένταξη κοινών ανθρώπων από τις χριστιανικές κοινότητες των Βαλκανίων, τον εξελληνισμό τους μέσα από την ελληνόφωνη παιδεία, αν μιλούσαν σλαβικά, αλβανικά, ρουμανικά ή βλάχικα, καθώς και την πρόσληψή τους στις ακολουθίες και διοικητικές υπηρεσίες που αναπτύσσονταν από τα σπιτικά των Φαναριωτών στην Κωνσταντινούπολη στη Μολδαβία και στη Βλαχία.

Αυτή η εξάπλωση των δικτύων των Φαναριωτών αξιοποίησε τις υπάρχουσες συνδέσεις του κλήρου και των εκκλησιαστικών θέσεων, των ακαδημαϊκών και των εμπορικών δικτύων που έκαναν δυνατή τη συγκέντρωση κεφαλαίου, το οποίο με τη σειρά του είχε επιρροή στην εκκλησία και στην οθωμανική εξουσία. Ήταν κάτι παρόμοιο με τους τρόπους που εξαπλώνονταν τα δίκτυα των γενιτσάρων και των μουσουλμάνων αγιάν, αλλά και των διοικητικών δομών ταυτόχρονα. Έτσι, οι Φαναριώτες εμπλέκονταν και λειτουργούσαν με παρόμοιες στρατηγικές με αυτές των μουσουλμάνων ομολόγων τους στο ευρύτερο πεδίο της οθωμανικής εξουσίας. Αυτός είναι ένας νέος τρόπος για να δούμε τους Φαναριώτες και, παρόλο που μας ωθεί στο να διευρύνουμε την έννοια του τι ήταν ο “Φαναριώτης”, πιστεύω ότι είναι μια ακριβής απεικόνιση των κοινωνικών και πολιτικών διαδικασιών που ήταν σε εξέλιξη, ακόμα και αν δεν είχαν διατυπωθεί εκείνη τη χρονική περίοδο.

Ο βασικός χαρακτήρας στο βιβλίο μου είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση. Ο Στέφανος Βογορίδης, ο οποίος θεωρούνταν από τους Οθωμανούς, τους Ευρωπαίους αλλά και τον ίδιο ένας Φαναριώτης, στην πραγματικότητα γεννήθηκε ως Stoiko Stoikov, σε μια βουλγαρόφωνη οικογένεια στο Kotel, στη σημερινή κεντρική Βουλγαρία, στα τέλη του 1770. Εξελληνίστηκε χάρη στην παιδεία που έλαβε στην Αυθεντική Ακαδημία Βουκουρεστίου των Φαναριωτών, άλλαξε το όνομά του σε Στέφανος Βογορίδης, βρέθηκε στη φαναριώτικη ακολουθία του Σκαρλάτου Καλλιμάχη και τελικά παντρεύτηκε τη Ραλλού Σκυλίτζη-Σκανάβη, η οποία καταγόταν από δύο επιφανείς οικογένειες της Χίου. Μέσω του γάμου βρέθηκε στους κύκλους των Φαναριωτών και αφού διεκδίκησε τη συμμετοχή του σε αυτή την ελίτ, έφτασε στην ανώτερη θέση για ένα αυτοδημιούργητο Φαναριώτη – Καϊμακάμης της Μολδαβίας, δεύτερος στην ιεραρχία μετά τον Πρίγκηπα.

Ο αδερφός του, Αθανάσιος Βογορίδης, ήταν ένας από τους ιδρυτές του φιλολογικού περιοδικού Ερμής ο Λόγιος στη Βιέννη και συνεπώς μια σημαντική φυσιογνωμία στον ελληνικό διαφωτισμό και τελικά ένας υποστηρικτής της ελληνικής επανάστασης. Ήταν οι αδερφοί Βογορίδη “Βούλγαροι”; Δεν ήταν ο Αθανάσιος, στενός φίλος του Κοραή, Έλληνας; Αν ήταν, τότε ήταν ο Στέφανος ένας “πραγματικός” Φαναριώτης; Σίγουρα όχι, σύμφωνα με τον παλιά, εθνική ερμηνεία του Φαναριώτη, μιας και δεν είχε ευγενή καταγωγή από το Βυζάντιο, αλλά ήταν ένας παρείσακτος. Αλλά, με την ερμηνεία που προτείνω, μιας πιο ευρείας ισχύς Φαναριωτών, ο Στέφανος Βογορίδης ήταν σίγουρα μέρος του φαινομένου των Φαναριωτών. Και στην επιλογή της συντρόφου που παντρεύτηκε, στην ταυτότητα των παιδιών του, στην επιλογή των συζύγων των παιδιών του, συνέδεσε τους κόσμους των Φαναριωτών και των “νεο-Φαναριωτών”, πριν και μετά το 1821, επιλέγοντας μια ελληνική ταυτότητα.

Μέσα στην εκκλησιαστική πολιτική, ναι, ήταν χαρακτηρισμένος ως “Βούλγαρος”, διατηρούσε δεσμούς στήριξης με πρόσωπα που προσδιορίζονταν ως Βούλγαροι και του είχε αποδοθεί εμπιστοσύνη από τις οθωμανικές αρχές, όταν του επιτράπηκε να χορηγήσει την πρώτη βουλγαρική εκκλησία (Άγιος Στέφανος, στην αποβάθρα του Φαναρίου, λίγο πιο κάτω στο δρόμο του Ορθόδοξου Πατριαρχείου) τη δεκαετία του 1840. Αν του είχε δοθεί η ευκαιρία να γίνει πρίγκηπας της Βουλγαρίας τη δεκαετία του 1830 και μετά, με τον ίδιο τρόπο που ο Μίλος Ομπρένοβιτς έγινε πρίγκηπας της Σερβίας, θα την είχε αδράξει. Σημαίνει αυτό ότι δεν ήταν Φαναριώτης; Ή, σημαίνει ότι η ταυτότητά του ήταν μια στρατηγική επιλογή μέσα σε αυτά τα χρονικά πλαίσια, όπως ήταν για πολλούς μουσουλμάνους Οθωμανούς αξιωματούχους. Ήταν ο Μεχμέτ Αλή Πασά της Καβάλας Αλβανός; Ήταν Οθωμανός; Ήταν ο ιδρυτής της μοντέρνας Αιγύπτου; Υποστηρίζω ότι στην πραγματικότητα η στρατηγική λογική που επέδειξε τον έκανε ένα Φαναριώτη, δεν τον έκανε πραγματικό Φαναριώτη κάποια φυλετική ή εθνική καταγωγή.